नदी लेबल असलेली पोस्ट दाखवित आहे. सर्व पोस्ट्‍स दर्शवा
नदी लेबल असलेली पोस्ट दाखवित आहे. सर्व पोस्ट्‍स दर्शवा

चिनाब नदी संपुर्ण माहीती मराठी | Chenab River Information in Marathi









चिनाब नदी संपुर्ण माहीती मराठी | Chenab River Information in Marathi






चिनाब नदी ही भारतातील हिमाचल प्रदेशातील लाहौल आणि स्पिती जिल्ह्याच्या वरच्या हिमालयातील तांडी येथे चंद्र आणि भागा नद्यांच्या संगमाने तयार झाली आहे. तिच्या वरच्या भागात तिला चंद्रभागा असेही म्हणतात. ही सिंधू नदीची उपनदी आहे.




ती जम्मू-काश्मीरच्या जम्मू प्रदेशातून पंजाब, पाकिस्तानच्या मैदानी प्रदेशात वाहते. चिनाबचे पाणी सिंधू जल कराराच्या अटींनुसार भारत आणि पाकिस्तानने सामायिक केले आहे. ती जम्मू-काश्मीरच्या जम्मू प्रदेशातून पंजाबच्या मैदानी प्रदेशात वाहते.








चिनाब नदीचा भूगोल



चिनाबच्या पाण्याचा उगम हिमाचल प्रदेशातील बारा लाचा पास येथे बर्फ वितळण्यापासून होतो. खिंडीतून दक्षिणेकडे वाहणाऱ्या पाण्याला चंद्रा नदी आणि उत्तरेकडे वाहणाऱ्या पाण्याला भागा नदी असे म्हणतात. शेवटी भागा दक्षिणेकडे वाहते आणि तांडी गावात चंद्राला मिळते. तांडी येथे चंद्र आणि भागा एकत्र येऊन चंद्रभागा नदी तयार होते. जम्मू आणि काश्मीरमधील किश्तवाड शहरापासून 12 किमी अंतरावर भंडारे कोट येथे मारू नदीला जोडल्यावर ती चिनाब बनते.




चिनाब नदी पंजाबमधील रेचन आणि जेच आंतरप्रवाहांच्या दरम्यान सीमा बनवते. रावी आणि झेलम नद्या त्रिमू येथे चिनाबला मिळतात. उच शरीफ जवळ ती सतलज नदीत विलीन होऊन पंजाबच्या प्रसिद्ध पाच नद्या बनते. बियास नदी भारतातील फिरोजपूरजवळ सतलज नदीला मिळते. मिठनकोट येथे सतलज सिंधूला मिळते. चिनाब नदीची लांबी सुमारे 960 किमी आहे.









चिनाब नदीचा प्रवाह



चंद्र आणि भागाच्या संगमानंतर, चंद्रभागा किंवा चिनाब सुमारे 46 किमी वायव्येकडे वाहते. चिनाब हिमाचल प्रदेशातील पांगी खोऱ्यातून उत्तर-पश्चिम दिशेने सुमारे 90 किमी चालू राहते आणि जम्मूमधील डोडा जिल्ह्यातील पद्दार भागात प्रवेश करते. सुमारे 56 किमी अंतरापर्यंत उत्तर-पश्चिम दिशेने पुढे जात, चिनाब भंडलकोट येथे मारुसुदरला जोडली जाते. ते बेंगवार येथे दक्षिणेकडे वळते आणि नंतर पीर-पंजाल रांगेतील एका घाटातून जाते. ते नंतर धौलाधर आणि पीर-पंजाल पर्वतरांगांमधील दरीत प्रवेश करते. पर्वतश्रेणीच्या दक्षिणेकडील पायथ्यापासून वाहणारी ही नदी अखनूरपर्यंत वाहते आणि येथे ती पाकिस्तानच्या सियालकोट प्रदेशात प्रवेश करते. चंद्रा आणि भागा नदीपासून अखनूरपर्यंतची एकूण लांबी सुमारे ५०४ किमी आहे.









चिनाब नदीचा इतिहास



वैदिक काळात चिनाब नदीला भारतीय लोक अश्किनी किंवा इस्कमती या नावाने ओळखत होते. ही एक महत्त्वाची नदी आहे जिच्याभोवती पंजाबी चालीरीती फिरतात आणि हीर रांझा, पंजाबी राष्ट्रीय महाकाव्य आणि सोहनी महिवाल यांच्या आख्यायिकेमध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावते.








चिनाब नदीची सद्यस्थिती



भारत सरकारने तिच्या लांबीच्या बाजूने अनेक जलविद्युत धरणे बांधण्यासाठी उचललेल्या पावलांमुळे आणि सर्वात उल्लेखनीय म्हणजे बगलीहार जलविद्युत प्रकल्पामुळे ही नदी भारतामध्ये उशिरा प्रसिद्धीच्या झोतात आली आहे. चिनाबवरील या नियोजित प्रकल्पांना पाकिस्तानने विरोध केला आहे, जरी पाकिस्तानचे आक्षेप भारत सरकारने खोडून काढले आहेत.








चिनाब नदीच्या उपनद्या



चिनाब नदीच्या उपनद्यांमध्ये मियार नाला, सोहल, थिरोट, भुत नाला, मारुसुदर आणि लिद्रारी यांचा समावेश होतो. मरसुंदर ही चिनाबची सर्वात मोठी उपनदी मानली जाते आणि ती भंडलकोट येथे चिनाबला मिळते. कालनाई, नीरू, बिचलेरी, राघी आणि किश्तवाड आणि अखनूर हे प्रदेशांमधील चिनाबला सामील होतात. चिनाब तवीबरोबरच ते पाकिस्तानमधील मनवर तवीशीही जोडलेले आहे.











चिनाब नदी संपुर्ण माहीती मराठी | Chenab River Information in Marathi

झेलम नदी संपूर्ण महिती मराठी | Jhelum River Information in Marathi









झेलम नदी संपूर्ण महिती मराठी | Jhelum River Information in Marathi






आपल्या देशातील नद्यांची कहाणी कुणालाही स्पर्शून गेलेली नाही. जिथे एकीकडे गंगासारखी पवित्र नदी काशीची शान बनली, तर दुसरीकडे यमुना श्रीकृष्णाच्या जन्माची साक्षीदार बनली. नद्यांनी स्वत:ची वेगळी ओळख निर्माण करून आपले पावित्र्य राखले. कोणत्याही नदीबद्दल बोलायचे तर त्यांचा इतिहास आणि उगमस्थान वेगळे असते. झेलम नदी ही अशाच सुंदर नद्यांपैकी एक आहे. ही नदी जिथे एकीकडे भारताच्या काश्मीरला आपल्या पाण्याने सिंचन करते, तिथे ती पूर्व पाकिस्तानातही वाहते.



झेलम नदी ही प्रामुख्याने वायव्य भारत आणि उत्तर आणि पूर्व पाकिस्तानची नदी मानली जाते. पूर्व पाकिस्तानातील सिंधू नदीला मिळणाऱ्या पंजाब क्षेत्रातील पाच नद्यांपैकी ही सर्वात पश्चिमेकडील नदी आहे. काश्मीरच्या मैदानाला अधिक सुंदर बनवणारी ही नदी खरं तर स्वतःमध्ये अनेक विविधता सामावलेली आहे. झेलम नदीचा इतिहास आणि तिच्या उगमाची कथा जाणून घेऊया.








झेलम नदीचा उगम



झेलम नदीचा उगम पश्चिम जम्मू आणि काश्मीर केंद्रशासित प्रदेशातील काश्मीर प्रदेशाच्या भारत-प्रशासित भागात वारनाग येथे खोल झऱ्यातून होतो. नदी वायव्येकडे पीर पंजाल पर्वतराजीच्या उत्तरेकडील उतारापासून काश्मीरच्या खोऱ्यातून श्रीनगरमधील वुलर तलावापर्यंत वाहते, जी तिच्या प्रवाहाचे नियमन करते. तलावातून बाहेर पडून, झेलम नदी पश्चिमेकडे वाहते आणि जवळजवळ उभ्या बाजूंनी सुमारे 7,000 फूट खोल दरीत पीर पंजाल ओलांडते. मुझफ्फराबाद येथे, काश्मीरच्या पाकिस्तान-प्रशासित प्रदेशातील आझाद काश्मीरचे प्रशासकीय केंद्र, झेलमला किशनगंगा नदी मिळते आणि नंतर दक्षिणेकडे वाकते, पूर्वेला आझाद काश्मीर आणि पश्चिमेला पाकिस्तानातील खैबर पख्तुनख्वा प्रांत यांच्या सीमेचा भाग बनते. नदी नंतर दक्षिणेकडे पंजाब प्रांतात वाहते. मंगळाजवळ, झेलम बाह्य हिमालयातून विस्तीर्ण सपाट मैदानात मोडते. झेलम शहरामध्ये ही नदी नैऋत्येकडे मिठाच्या रांगेने खुशाबकडे वळते, जिथे ती पुन्हा दक्षिणेकडे वळते आणि त्रिमूजवळ चिनाब नदीला मिळते.







झेलम नदीची लांबी



झेलमची एकूण लांबी सुमारे 450 मैल म्हणजेच 725 किलोमीटर आहे. झेलम नदीचे जलविज्ञान वसंत ऋतूमध्ये काराकोरम आणि हिमालय पर्वतरांगांमधून बर्फ वितळण्याद्वारे आणि भारतीय उपखंडात नैऋत्य मान्सूनद्वारे नियंत्रित केले जाते, ज्यामुळे जून ते सप्टेंबर या काळात मुसळधार पाऊस पडतो. झेलमवर सर्वाधिक पूर विसर्ग 1,000,000 घनफूट प्रति सेकंद आहे. हिवाळ्यात कमी पाऊस पडतो, त्यामुळे या वेळी नदीची पातळी उन्हाळ्याच्या महिन्यांपेक्षा खूपच कमी असते.








झेलम नदीचे महत्त्व



झेलम नदीचे खोरे हे औषधी वनस्पतींचे भांडार मानले जाते. नदीच्या पाण्यात अनेक औषधी गुणधर्म असून नदीजवळ विविध नैसर्गिक औषधी व औषधी वनस्पती वाढतात. या वनस्पतींचा उपयोग फार्मास्युटिकल उद्योगात केला जातो. वर्षानुवर्षे झेलम नदीचा प्रदेश प्रेक्षणीय स्थळे, मनोरंजन आणि निवासासाठी एक प्रमुख पर्यटन स्थळ म्हणून काम करत आहे. ही नदी पर्यटकांना भारतातील काश्मीर खोऱ्यात आकर्षित करते. विविध प्रकारचे पक्षी नदीच्या पलीकडे पोहत येऊन येथील सौंदर्यात भर घालतात. पाकिस्तान आणि भारताची अर्थव्यवस्थाही झेलम नदीवर अवलंबून आहे. त्यामुळे नदीपात्रालगत राहणाऱ्या लोकांचे जीवनमान नदीशी अतूटपणे जोडलेले आहे. या नदीत मासेमारी, नौकाविहार, पीक लागवड असे विविध उपक्रम राबवले जातात. ही नदी पाकिस्तान आणि भारत या दोन्ही देशांतील लोकांच्या पिण्याच्या पाण्याची गरज भागवते. झेलम नदीचे पाणी हे भारतातील वीजनिर्मितीचे समृद्ध स्त्रोत आहे. किशनगंगा जलविद्युत प्रकल्प आणि उरी धरण जम्मू (जम्मूजवळील गंतव्यस्थाने) आणि काश्मीर तसेच इतर शेजारील राज्यांना वीज पुरवतात. झेलम नदीचे खोरे अनेक भौगोलिक आणि सांस्कृतिकदृष्ट्या महत्त्वपूर्ण स्थळांचे घर आहे. तसेच नदीपात्राजवळ सुफी मंदिरे आहेत जी वर्षभर पर्यटकांना आकर्षित करतात.








झेलम नदीचा इतिहास



झेलम हे अलेक्झांडर द ग्रेट आणि राजा पोरस यांच्या सैन्यांमधील हायडास्पेसच्या प्रसिद्ध युद्धाच्या जागेजवळ आहे. शहराच्या मध्यापासून काही मैलांवर नदीच्या काठावर ही लढाई झाली. अलेक्झांडरचा घोडा, बुसेफॅलस याच्या मृत्यूच्या स्मरणार्थ या शहराची स्थापना करण्यात आली होती आणि त्याला मूळतः बुसेफला असे म्हणतात. जवळच ऐतिहासिक १६व्या शतकातील रोहतास किल्ला आहे, जो शिख काळातील आणखी एक ऐतिहासिक किल्ला आहे, जो झेलम शहराच्या रेल्वे गेटजवळील मुख्य बसस्थानकाच्या मागे आहे. आता ते रेल्वे अधिकारी आणि टिल्ला जोगियांच्या अंतर्गत स्टोअर म्हणून वापरले जात आहे. अशा प्रकारे या प्रदेशाला शतकानुशतके जुना इतिहास आहे ज्यामुळे तो इतर नद्यांपेक्षा वेगळा आहे.












झेलम नदी संपूर्ण महिती मराठी | Jhelum River Information in Marathi

सिंधू नदी संपूर्ण महिती मराठी  | इंदुस रिव्हर | Indus River Information in Marathi | Sindhu Nadee









सिंधू नदी संपूर्ण महिती मराठी  | इंदुस रिव्हर | Indus River Information in Marathi | Sindhu Nadee






सिंधू नदी ( Indus River)



हे जगातील सर्वात मोठ्या नदी खोऱ्यांपैकी एक आहे, तिची लांबी 3880 किलोमीटर आणि भारतात 1134 किलोमीटर आहे. हे चीन (तिबेट), भारत, पाकिस्तानमधून वाहते आणि अरबी समुद्रात (Arabian Sea)  येते, म्हणून ते अरबी समुद्र प्रणालीचा एक भाग आहे.






उगम - सिंधू नदी



सिंधू नदीचा उगम चीन (तिबेट) मध्ये स्थित कैलास पर्वत रांगेतील (मानसरोवर तलावाजवळ) बोखर चू हिमनदीपासून आहे, जो 4164 मीटर उंचीवर आहे, तिबेटमध्ये तिला सिंगी खबान किंवा शेरमुख म्हणतात.







  प्रवाह क्षेत्र - सिंधू नदी



सिंधू नदी लडाख आणि झास्कर पर्वतरांगांच्या आधी वायव्य दिशेला वाहते आणि नंतर हिमालय पर्वत कापून जम्मू आणि काश्मीरमधील दम चौकाजवळ भारतात प्रवेश करते. लडाख, बाल्टिस्तान आणि गिलगिटमधून वाहते, ती पाकिस्तानमधील दरदीस्तान प्रदेशातील चिल्लासजवळ आहे. सिंधू नदी भारतात फक्त जम्मू आणि काश्मीर राज्यात प्रवेश करते, जिथे अनेक उपनद्या श्योक, गिलगिट, झस्कर, हुंजा, नुब्रा आणि शिगर या सिंधूला सामील होतात, ज्यांचे मूळ हिमालय आहे.







सिंधू नदी प्रणाली (Indus River System)



सिंधू नदी ही जगातील सर्वात लांब नद्यांपैकी एक आहे. त्याची लांबी 2,900 किमी आहे. सिंधू नदीचा उगम तिबेटच्या पठारावरून होतो. त्याचे उगमस्थान मानसरोवर तलावाजवळ आहे. सुरुवातीला ही नदी पश्चिमेकडे वाहते आणि भारताच्या लडाखमध्ये (केंद्रशासित प्रदेश) प्रवेश करते. लडाख प्रदेशातून वाहत असताना, सिंधू नदी एक अतिशय सुंदर दरी बनते. हा घाट निसर्गरम्य असून विविध पर्यटकांना आकर्षित करतो. या प्रदेशात अनेक उपनद्या सिंधू नदीला मिळतात. झस्कर, श्योक, नुब्रा आणि हुंझा या या प्रदेशातील सिंधूच्या महत्त्वाच्या उपनद्या आहेत. पुढे सिंधू नदी बलुचिस्तान आणि गिलगिटमधून वाहते. यानंतर ते अटक येथील डोंगराळ प्रदेशातून बाहेर पडते. यानंतर सिंधू नदी पाकिस्तानातील मिठनकोटमधून वाहते. सतलज, रावी, बियास, चिनाब, झेलम इत्यादी उपनद्या मिठणकोट येथे सिंधू नदीला मिळतात. यानंतर सिंधू नदी दक्षिणेकडे वाहते. शेवटी ही नदी कराचीपासून पूर्वेकडे वाहत जाऊन अरबी समुद्राला मिळते.



सिंधू नदीच्या मैदानाचा उतार अतिशय सौम्य आहे. सिंधू नदीच्या खोऱ्यापैकी एक तृतीयांश पेक्षा जास्त भाग जम्मू आणि काश्मीर, हिमाचल प्रदेश आणि पंजाब या भारतीय राज्यांमध्ये आहे. उर्वरित भाग पाकिस्तानात आहे. 1960 मध्ये भारत आणि पाकिस्तान यांच्यात झालेल्या सिंधू जल कराराच्या कलमांनुसार, भारत या नदीच्या एकूण पाण्यापैकी फक्त 20% पाणी वापरू शकतो. हे पाणी भारतातील पंजाब, हरियाणा आणि राजस्थानच्या नैऋत्य भागात सिंचनासाठी वापरले जाते.








उपनद्या - सिंधू नदी



  A - उजव्या बाजूच्या नद्या - काबुल, कुर्रम, तोची, गोमल विबोआ आणि सागर (या सर्वांचे उगमस्थान सर्वोच्च सुलेमान पर्वत रांगेत आहे)


ब - झेलम, चिनाब, सतलज, रावी आणि बियास या पंजाबमधील पाच नद्या आहेत ज्यांना पंचनद म्हणतात.





  झेलम नदी (Jhelum river)


श्रीनगर ही सिंधूची महत्त्वाची उपनदी असून ती याच नदीवर वसलेली आहे.




उगम - झेलम नदी


काश्मीर खोऱ्याच्या दक्षिण-पश्चिम भागात शेषनाग सरोवरातून उगम पावतो.



प्रवाह क्षेत्र - झेलम नदी



श्रीनगरजवळील वुलर सरोवरातून वाहत गेल्यानंतर ते एका अरुंद घाटातून पाकिस्तानात पोहोचते.मुझफ्फराबाद आणि मंगला दरम्यान भारत-पाकिस्तान सीमेवर वाहते.पाकिस्तानमधील झांगजवळ त्रिमू येथे ते चिनाबला मिळते.त्याची लांबी सुमारे 724 किलोमीटर आहे.




उपनद्या - झेलम नदी


किशनगंगा लिडर, कार्वेस आणि पूंछ या तिच्या उपनद्या आहेत.







चिनाब नदी (संस्कृतमध्ये अस्किनी)



ही सिंधूची सर्वात मोठी उपनदी आहे, ही एकमेव नदी आहे जी थेट सिंधूमध्ये वाहते.




उगमस्थान - चिनाब नदी



हिमाचल प्रदेशातील लाहौल खोऱ्यात चंद्रा आणि भागा नावाच्या दोन नद्या म्हणून ही नदी उगम पावते.






प्रवाह क्षेत्र - चिनाब नदी



हे दोघे (चंद्र आणि भागा) केलॉन्गजवळ ताडी येथे भेटतात आणि चंबा खोऱ्यात (जिथे त्यांचे नाव चिनाब झाले) आणि नंतर जम्मू-काश्मीरमधील मिठनकोटच्या थोडे वर ते पाकिस्तानात वाहणाऱ्या सिंधू नदीला मिळते. चिनाबची एकूण लांबी 1180 किलोमीटर







धरण आणि उर्जा प्रकल्प - चिनाब नदी



जम्मू-काश्मीरमधील उधमपूर जिल्ह्यात चिनाब नदीवर सालाल प्रकल्प बांधण्यात आला आहे.या नदीवर दुल्हस्ती धरणही बांधले आहे.






रावी नदी (संस्कृतमध्ये ऐरावती नदी)



उगम - रावी नदी


रोहतांग खिंडीच्या पश्चिमेला हिमाचल प्रदेशातील कांगडा जिल्ह्यातील कुल्लू टेकड्यांमध्ये उगम पावते आणि या राज्यातील चंबा खोऱ्यातून वाहते.






प्रवाह क्षेत्र - रावी नदी



हिमाचल प्रदेशातील चंबा खोऱ्यातून वाहत गेल्यानंतर, रावी नदी पाकिस्तानात प्रवेश करण्यापूर्वी पीर पंजाल आणि धौलाधर पर्वतरांगाच्या दक्षिण-पूर्वेकडील प्रदेशातून वाहते आणि सराय सिंधूजवळ चिनाब नदीला मिळते.






  मोठे धरण किंवा प्रकल्प - रावी नदी



थेन धरण प्रकल्प पठाणकोट (पंजाब) येथे रावी नदीवर बांधण्यात आला आहे. चंबा (हिमाचल प्रदेश) रावी नदीच्या काठावर वसलेले आहे आणि पाकिस्तानचे लाहोर हे रावी नदीच्या काठावर वसलेले आहे.







व्यास नदी (संस्कृतमध्ये याला बिपाशा म्हणतात)



उगम - व्यास नदी 


रोहतांग खिंडीजवळील बियास कुंडातून उगम पावते.




प्रवाह क्षेत्र - व्यास नदी 



हे कपूरथला (पंजाब) जवळ हरीच्या बॅरेजजवळ आहे, सतलज नदीला मिळते, ज्याची एकूण लांबी 470 किलोमीटर आहे. ती कुल्लू खोऱ्यातून (हिमाचल प्रदेश) वाहते, मंडी शहर या नदीच्या काठावर वसलेले आहे. 












सिंधू नदी संपूर्ण महिती मराठी | इंदुस रिव्हर | Indus River Information in Marathi | Sindhu Nadee

गंगा नदी संपुर्ण माहीती मराठी | Ganga River Information in Marathi









गंगा नदी संपुर्ण माहीती मराठी | Ganga River Information in Marathi






प्राचीन काळापासून गंगा ही पवित्र नद्यांपैकी एक मानली जाते. जिथे एकीकडे गंगा नदीचे समाधान अत्यंत पवित्र आणि स्वच्छ मानले जाते, तर दुसरीकडे धार्मिक मान्यतांनुसार गंगा ही सर्वोच्च नदी आहे. आपल्या पवित्रतेमुळे, गंगा नदी हजारो वर्षांपासून लोकांच्या आर्थिक, सामाजिक आणि धार्मिक जीवनात महत्त्वपूर्ण आहे.



हिंदू परंपरेत तिला देवी आणि माता मानले जाते. काही लोकांचा असा विश्वास आहे की गंगेच्या पाण्याने रोग बरे होतात. पण या पवित्र गंगा नदीचा उगम कुठून होतो याचा तुम्ही कधी विचार केला आहे का? चला जाणून घेऊया गंगा कुठून उगम पावली आणि त्याबद्दल काही मनोरंजक तथ्ये.







गंगा कुठून उगम पावते?



गंगा नदी, ज्याला गंगा असेही म्हणतात, हिमालय पर्वतापासून उत्तर भारत आणि बांगलादेशातील बंगालच्या उपसागरापर्यंत 2,525 किलोमीटर (1,569 मैल) वाहते. गंगा नदी हिमालयातील गंगोत्री ग्लेशियरपासून सुरू होते. हिमनदी ३,८९२ मीटर (१२,७६९ फूट) उंचीवर आहे. गंगा नदी भारत आणि बांगलादेश या देशांतून वाहते. तथापि, बंगाल प्रदेशातील त्याचा मोठा डेल्टा, जो ब्रह्मपुत्रा नदीसह सामायिक करतो, बहुतेक बांगलादेशात आहे. गंगा ही भारतीय उपखंडातील प्रमुख नद्यांपैकी एक आहे, जी उत्तर भारतातील गंगेच्या मैदानातून बांगलादेशात पूर्वेकडे वाहते. ही नदी भारताच्या उत्तराखंड राज्यातील पश्चिम हिमालयात सुमारे 2,510 किमी वाहते आणि बंगालच्या उपसागरातील सुंदरबन डेल्टामध्ये वाहून जाते.







गंगा किती खोल आहे?



नदीची सरासरी खोली 16 मीटर (52 फूट) आणि कमाल खोली 30 मीटर (100 फूट) आहे. गंगामध्ये वाहणाऱ्या प्रमुख नद्या आहेत: रामगंगा, गोमती, घाघरा, गंडकी, बुढी गंडक, कोशी, महानंदा, तमसा, यमुना, सोन आणि पुनपुन. गंगेचे खोरे, तिच्या सुपीक मातीसह, भारत आणि बांगलादेशच्या कृषी अर्थव्यवस्थेसाठी महत्त्वपूर्ण आहे. पाटलीपुत्र, अलाहाबाद, कन्नौज, मुर्शिदाबाद, कलकत्ता इत्यादी अनेक पूर्वीच्या प्रांतीय किंवा शाही राजधान्या तिच्या काठावर वसलेल्या असल्याने हे ऐतिहासिकदृष्ट्याही महत्त्वाचे आहे. गंगा नदीचे खोरे सुमारे 1,000,000 चौरस किलोमीटर वाहून जाते.






मोठ्या क्षेत्राला सिंचन देते - गंगा नदी



गंगा आणि तिच्या उपनद्या मोठ्या क्षेत्राला वर्षभर सिंचनाचा स्रोत देतात. या भागात अनेक पिके घेतली जातात. गंगेचे खोरे 1 दशलक्ष चौरस किलोमीटर (386,000 चौरस मैल) पेक्षा जास्त व्यापलेले आहे. जगातील कोणत्याही नदीच्या खोऱ्यात सर्वात जास्त लोकसंख्या आहे. यामध्ये 400 दशलक्ष लोकांचा समावेश आहे. गंगा खोरे अनेक वैविध्यपूर्ण परिसंस्थांना आधार देते, गायमुख जवळील अल्पाइन जंगलांपासून ते उत्तर भारतातील मैदानी प्रदेशातील खारफुटीच्या जंगलांपर्यंत आणि पश्चिम बंगालच्या खारट मातीच्या सपाटांपर्यंत.







पश्चिम हिमालयातून उगम पावते - गंगा नदी



गंगा ही आशियातील एक नदी आहे जी पश्चिम हिमालयात उगम पावते आणि भारत आणि बांगलादेशमधून वाहते. पश्चिम बंगालमध्ये प्रवेश केल्यावर पद्मा आणि हुगळीत त्याचे विभाजन होते. पद्मा नदी बांगलादेशातून वाहते आणि शेवटी बंगालच्या उपसागराला मिळते. हुगळी नदी पश्चिम बंगालच्या विविध जिल्ह्यांतून जाते आणि शेवटी बंगालच्या उपसागरात येते. गंगा निःसंशयपणे भारतीय परंपरा, जीवन आणि संस्कृतीचा मध्यवर्ती भाग मानली जाते. भारतातील चार सर्वात मोठ्या नद्यांमध्ये तिचा समावेश होतो. या चार नद्या म्हणजे सिंधू, ब्रह्मपुत्रा, गंगा आणि गोदावरी. पाण्याच्या विसर्जनाच्या आधारावर गंगा नदी ही जगातील तिसरी सर्वात मोठी नदी आहे आणि ती सर्वात पवित्र मानली जाते.





खरं तर, गंगा नदी, ज्यामध्ये अनेक विविधता आहेत, ही भारतातील सर्वात पवित्र नद्यांपैकी एक आहे, जिच्या सौंदर्याला दूरदूरचे पर्यटक भेट देतात आणि धार्मिक कार्ये देखील पूर्ण करतात.







गंगा नदीची निर्मिती कशी झाली?



वामन पुराणानुसार, वामनाच्या रूपात भगवान विष्णूंनी आपला एक पाय आकाशाकडे उंचावला, तेव्हा ब्रह्माजींनी भगवान विष्णूचे पाय धुतले आणि त्यांच्या कमंडलमध्ये पाणी भरले. या पाण्याच्या तेजाने ब्रह्माजींच्या कमंडलमध्ये गंगेचा जन्म झाला. ब्रह्माजींनी गंगा हिमालयाच्या स्वाधीन केली, अशा प्रकारे देवी पार्वती आणि गंगा या दोघी बहिणी झाल्या.










गंगा नदी का प्रसिद्ध आहे?


पाण्याच्या विसर्जनाच्या आधारे गंगा ही जगातील तिसरी सर्वात मोठी नदी आहे आणि ती सर्वात पवित्र मानली जाते. भागीरथी नदी, गंगा नदीचे महत्त्व. गोमुख स्थानापासून 25 किमी अंतरावर एक पूर्ण उपनदी आहे. 








गंगा नदीचे जुने नाव काय आहे?


राजा भगीरथच्या तपश्चर्येमुळे गंगेचे पृथ्वीवर अवतरण झाले. म्हणूनच पृथ्वीकडे येणाऱ्या गंगेला भागीरथी म्हणतात.







गंगा नदी कोठून जाते?


प्रश्न – गंगा नदी कोठे आहे?

 उत्तर – गंगा नदी भारत आणि बांगलादेशमध्ये आहे. ती भारतातील उत्तराखंड, उत्तर प्रदेश, बिहार, झारखंड आणि पश्चिम बंगाल या राज्यांमधून वाहते आणि नंतर बांगलादेश देशातून जाते.






गंगेचा पुत्र कोण?


गंगा तिचा मुलगा देवव्रताच्या मागे गेली आणि काही वर्षांनी गंगा शंतनूकडे परत आली. देवव्रत आता एक महान योद्धा आणि पवित्र व्यक्ती बनला होता. शंतनूने आपल्या मुलासाठी गंगासारख्या देवीचा त्याग स्वीकारला, त्याच मुलाला शिक्षणासाठी अनेक वर्षे दूर ठेवले.






गंगाने किती वेळा लग्न केले? 


गंगेला एकच नवरा आहे - वरुण. जेव्हा त्याने शंतनूचा अवतार घेतला तेव्हा तिने त्याच्याशी लग्न केले. वरुण ही समुद्राची देवता आहे आणि गंगा समुद्राला मिळते. गंगा ही विष्णूची कन्या आहे कारण ब्रह्मदेवाने त्याचे पाय धुतल्यावर ती त्याच्या पायाच्या बोटातून बाहेर आली होती.






पृथ्वीवर गंगा कोणी शोधली?


हजार वर्षांपर्यंत शिवाच्या केसांनी गंगा वाहत होती. भगीरथाने शिवाला प्रसन्न करण्यासाठी आणखी एक तपश्चर्या केली, जोपर्यंत देवतेने आपले केस हलवले आणि एक थेंब भारत-गंगेच्या मैदानावर उतरू दिला, जी गंगा बनली.







गंगेचे दुसरे नाव काय आहे?


भगीरथच्या प्रयत्नांमुळे नदीला भागीरथी असेही म्हणतात. स्वर्ग, पृथ्वी आणि पाताळ या तिन्ही लोकांमध्ये ती वाहते म्हणून तिला त्रिपाथा म्हणूनही ओळखले जाते. जाह्नवी नावाने गंगा ओळखले जाते, कारण तिने भगीरथाच्या नेतृत्वाखाली जाह्नू ऋषींच्या आश्रमात पाणी भरले होते.







गंगेने आपल्या मुलांना का मारले?


शापापासून वाचवण्यासाठी मुलाला दिलेला मृत्यू


राजा शंतनूच्या प्रश्नाचे उत्तर आई गंगा यांनी दिले की त्याने आपल्या मुलांना नदीत का बुडवले? देवीने सांगितले की तिचे आठ पुत्र हे सर्व वसु होते ज्यांना वशिष्ठ ऋषींनी शाप दिला होता. त्याचा जन्म प्रत्येक क्षण दु:ख भोगण्यासाठी झाला होता.







गंगाजलमध्ये कोणता विषाणू आढळतो?


'गंगाजल: भूतकाळ आणि वर्तमान' नावाची स्थापना विशेषतः मनोरंजक आहे कारण ती नदीच्या बरे करण्याच्या शक्तींना हॅन्किनच्या 1896 च्या अहवालाशी स्पष्टपणे जोडते की 'गंगेच्या पाण्याने कॉलरा तीन तासांत बरा केला'. सूक्ष्मजंतू मरण पावले आहेत.







गंगा नदीचे जनक कोण होते?


महाभारतात 'सर्व पवित्र पाण्यापासून जन्मलेल्या नद्यांमध्ये सर्वोत्तम' म्हणून वर्णन केलेल्या गंगेला गंगा देवी म्हणून ओळखले जाते. गंगेची आई मेना आणि तिचे वडील हिमावत, जो हिमालय पर्वतांचा अवतार आहे.







गंगेच्या पतीचे नाव काय?


महाराज प्रतिपला मुलगा झाला तेव्हा त्यांनी त्याचे नाव शंतनू ठेवले आणि गंगेचा विवाह या शंतनूशी झाला. त्यांना गंगापासून 8 पुत्र मिळाले, त्यापैकी 7 गंगा नदीत बुडून 8व्या पुत्राचे पालनपोषण केले. त्याच्या आठव्या मुलाचे नाव देवव्रत होते.







गंगा पृथ्वीवर कधी आली?


भगीरथचा जन्म ब्रह्मानंतर सुमारे 23वी पिढी आणि रामाच्या आधी सुमारे 14व्या पिढीत झाला. भगीरथनेच गंगा पृथ्वीवर आणली. यापूर्वी त्यांचे पूर्वज सागर यांनी भारतात अनेक नद्या आणि जलस्रोत निर्माण केले होते.







गंगा नदी किती घाण आहे?


दररोज, सुमारे तीस दशलक्ष लिटर सांडपाणी गंगेत रिकामे केले जाते आणि त्यातील अर्ध्या भागावर कोणत्याही प्रकारे प्रक्रिया केली जाते. नदीचे पाणी इतके घाण आहे की ते जगातील सर्वात प्रदूषित जलमार्गांपैकी एक मानले जाते.







गंगेचे पाणी शुद्ध का आहे?


एक म्हणजे गंगेच्या पाण्यात बॅट्रिया फॉस नावाचा जीवाणू सापडला आहे, जो पाण्यातील रासायनिक अभिक्रियांमुळे निर्माण होणारे अनिष्ट पदार्थ खात राहतो. यामुळे पाण्याची शुद्धता कायम राहते. दुसरे म्हणजे गंगेच्या पाण्यात मुबलक प्रमाणात सल्फर असते, त्यामुळे ते खराब होत नाही.














गंगा नदी संपुर्ण माहीती मराठी | Ganga River Information in Marathi

यमुना नदी संपुर्ण माहीती मराठी | कालिंदजा | कालिंदी | Kalindaja and Kalindi | Yamuna River Information in Marathi 








यमुना नदी संपुर्ण माहीती मराठी | कालिंदजा | कालिंदी | Kalindaja and Kalindi | Yamuna River Information in Marathi





यमुना नदी ही भारतातील सर्वात प्रसिद्ध आणि पवित्र नदी मानली जाते. हिंदू धर्मग्रंथांमध्येही या नदीचे वर्णन आढळते. यमुना नदी ही भारतातील सर्वात लांब वाहणारी नदी मानली जाते.



जी प्रयागराज येथे गंगेला मिळते. ज्या ठिकाणी यमुना नदी गंगेला मिळते. ते ठिकाण संगम म्हणून ओळखले जाते. जिथे दरवर्षी लाखो लोक पवित्र स्नान करतात. या ठिकाणी जगप्रसिद्ध कुंभमेळ्याचे आयोजन केले जाते.






Table of Contents - Yamuna River



  • यमुना नदीबद्दल माहिती - Information about yamuna river in Marathi
  • यमुना नदीचे महत्त्व - Yamuna River Information In Marathi
  • यमुना नदीशी संबंधित काही धार्मिक श्रद्धा
  • यमुना नदी माहिती - Yamuna River Information In Marathi
  • यमुना नदीचे उगमस्थान - About Yamuna In Marathi
  • यमुना नदीचे दुसरे नाव काय आहे?
  • यमुना नदीच्या उपनद्या
  • यमुना नदीच्या काठावर वसलेली प्रमुख ठिकाणे
  • यमुना नदीच्या संरक्षणाची गरज
  • यमुना नदी पृथ्वीवर कशी आली?
  • यमुना नदीवर किती धरणे आहेत?
  • यमुना नदीची लांबी किती आहे?
  • यमुना नदीचा उगम कुठून होतो?
  • यमुना नदी कोठे वाहते?











यमुना नदीबद्दल माहिती - Information about yamuna river in Marathi




जिथे करोडो लोक श्रद्धेने स्नान करतात. महाभारतातील या नदीशी भगवान कृष्णाचे नावही जोडले गेले आहे. यमुनेच्या काठावर खेळत असताना त्याचा चेंडू यमुना नदीत बुडाला. मग त्याने यमुनेत उडी घेतली.



अशाप्रकारे भगवान श्रीकृष्णाच्या बालपणापासून ते मोठे होण्यापर्यंत अनेक गोष्टी यमुना नदीशी संबंधित आहेत. या लेखात यमुना नदीचे उगम, लांबी, आध्यात्मिक महत्त्व इत्यादी तपशीलवार वर्णन केले आहे.








यमुना नदीचे महत्त्व - Yamuna River Information In  Marathi




यमुना नदीवर कोट्यवधी भारतीयांची श्रद्धा आहे. हिंदू समाजासाठी यमुना ही केवळ पवित्र नदी नसून ती मातेसारखी पूजनीय आहे. या नदीत स्नान केल्याने जन्मानंतरची पापे नष्ट होतात असे सांगितले जाते.



विशेष प्रसंगी लाखो लोक या नदीत स्नान करून पुण्य मिळवतात. यमुनोत्री, जिथून यमुना नदी उगम पावते, ती धार्मिक महत्त्वासाठी प्रसिद्ध आहे.



धार्मिक कथांनुसार, यमुनेचा भाऊ यमराज, मृत्यूचा देव आहे, म्हणजेच यमुना ही यमराजाची बहीण आहे. असे म्हणतात की यमराजाने आपली बहीण यमुना हिला वरदान दिले होते की जे यमुनेत स्नान करतात त्यांची यमलोकातून मुक्तता होईल.








यमुना नदीशी संबंधित काही धार्मिक श्रद्धा




असे म्हणतात की जेव्हा सतीने आपले पती भगवान शंकराचा पिता दक्ष प्रजापती यांनी केलेला अपमान पाहिला. त्यानंतर अग्निकुंडात उडी घेऊन जीव दिला. तेव्हा भगवान शंकरांनी सतीच्या अर्धवट जळालेल्या शरीरावर क्रोधाने तांडव करू लागले.



तेव्हा यमुनेने त्यांना शांत केले, त्यामुळे नदीचा रंग काळा झाला. व्यापाराच्या दृष्टिकोनातूनही ही नदी शतकानुशतके विशेष आहे. यासोबतच ही नदी लोकांच्या उदरनिर्वाहाचे प्रमुख साधन आहे.



भारतातील यमुना या प्रसिद्ध नदीचा उल्लेख वेदांमध्येही आढळतो. चार वेदांपैकी प्रसिद्ध असलेल्या ऋग्वेदात यमुनेचा उल्लेख अनेक वेळा आला आहे. भगवान शंकरामुळे यमुना नदीचे पाणी काळे झाल्याचे वर्णन आहे.



त्यामुळेच या नदीच्या काठावर दिल्ली आणि आग्रासारखी शहरे फुलली. ही नदी दिल्ली आणि आग्रासारख्या मोठ्या शहरांना पिण्याचे पाणी पुरवते.









यमुना नदी माहिती - Yamuna River Information In Marathi




यमुना नदीची लांबी सुमारे 1350 किमी आहे. तिची गणना गंगेच्या सर्वात मोठ्या उपनद्यांमध्ये केली जाते. भारताची राजधानी दिल्ली या नदीच्या काठावर वसलेली आहे.



आग्राचा जगप्रसिद्ध ताजमहालही याच यमुना नदीच्या काठावर आहे. हिमालय सोडल्यानंतर ही नदी मैदानी प्रदेशातून जाते आणि अलाहाबादला गेल्यावर गंगा नदीत विलीन होते.









यमुना नदीचे उगमस्थान - About Yamuna In Marathi




यमुना नदीचा उगम (yamuna origin) हिमालयातील उत्तरकाशीपासून ३० किमी अंतरावर यमुनोत्रीजवळ आहे. यमुना नदी जिथून उगम पावते ते ठिकाण हिंदू धर्मातील तीर्थक्षेत्र आहे.



यमुना नदी ही गंगेची सर्वात मोठी उपनदी म्हणून ओळखली जाते. यमुना नदी भारताच्या उत्तराखंड राज्यातील गंगोत्री येथून उगम पावते.



ही नदी हिमालयातून वाहते आणि सुमारे 1350 किमी अंतर कापून प्रयागराज येथे गंगेत विलीन होते.










यमुना नदीचे दुसरे नाव काय आहे?




यमुना नदीची इतर नावे 'कालिंदजा' आणि कालिंदी आहेत. यमुना नदी तिच्या उगम यमुनोत्रीमधून वाहते आणि प्रयागराज येथे गंगेला मिळते, अनेक शहरे आणि मैदाने फाडते.



त्याच्या उगमस्थानाला लागून असलेल्या एका शिखराचे नाव बन्दरपुच्छ असल्याचे सांगितले जाते. बंदरपुच्छला सुमेरू असेही म्हणतात, ज्याची उंची 6500 मीटर आहे. या सुमेरूच्या एका भागाचे नाव 'कालिंदा' आहे. त्यामुळे यमुनेला कालिंदी असेही म्हणतात.









यमुना नदीच्या उपनद्या 




यमुना नदी ही भारतातील पवित्र नदींपैकी एक आहे. यमुना नदी हिमालयातून बाहेर येईपर्यंत आणि प्रयागराज येथे संगमाजवळ येऊन मिळेपर्यंत अनेक लहान नद्या या मार्गात सामील होतात. यमुना नदीच्या प्रमुख उपनद्यांमध्ये छोटी सिंधू, चंबळ, सेंगर, केन आणि बेतवा प्रसिद्ध आहेत.








यमुना नदीच्या काठावर वसलेली प्रमुख ठिकाणे




या नदीच्या काठावर प्राचीन काळापासून अनेक शहरे विकसित झाली आहेत. यमुनेच्या काठावर वसलेल्या शहरांमध्ये हमीरपूर, काल्पी, दिल्ली, मथुरा, ब्रज, आग्रा, इटावा आणि प्रयागराज ही प्रसिद्ध आहेत. यमुना नदीचा उगम भारताच्या उत्तराखंड राज्यातून होतो.



दिल्लीसाठी यमुना नदी महत्त्वाची आहे कारण दिल्ली महानगर म्हणून विकसित करण्यात यमुना नदीचा हात आहे. जगातील आश्चर्यांपैकी एक, ताजमहाल यमुना नदीच्या काठावर वसलेला आहे.










यमुना नदीच्या संरक्षणाची गरज




यमुना नदी आपल्यासाठी धार्मिक आणि आर्थिक दोन्ही दृष्टिकोनातून महत्त्वाची आहे. जिथे ती किनार्‍यावर राहणाऱ्या विस्तीर्ण लोकसंख्येला पिण्याच्या पाण्याचा पुरवठा करते. त्यातून शेतात सिंचनासाठीही पाणी मिळते.



या नदीच्या संवर्धनाकडे काटेकोर लक्ष द्यायला हवे, ही जबाबदारी आपल्या सर्वांची आहे. हे प्रदूषण टाळण्यासाठी ठोस पावले उचलली पाहिजेत. अन्यथा तो दिवस दूर नाही, ही नदीही येणाऱ्या काळात सरस्वती नदीप्रमाणे नामशेष होईल.









यमुना नदी पृथ्वीवर कशी आली?




- यमुना नदी हिमालयातील यमुनोत्री येथून उगम पावते आणि हमीरपूर, काल्पी, दिल्ली, मथुरा, ब्रज, आग्रा आणि इटावा मार्गे प्रयागराज येथे गंगेला मिळते.








यमुना नदीवर किती धरणे आहेत?




- यमुना नदीच्या उपनदीवरील रेणुका धरण, लखवड धरण आणि किशाऊ धरण या तीन धरणांवर काम सुरू आहे.






यमुना नदीची लांबी किती आहे?



- यमुना नदीची लांबी सुमारे 1376 किमी आहे.







यमुना नदीचा उगम कुठून होतो?




- यमुना नदीचे उगमस्थान यमुनोत्री म्हणून ओळखले जाते. यमुनोत्रीच्या दर्शनाशिवाय यमुनेची यात्रा अपूर्ण मानली जाते, असे म्हटले जाते.








यमुना नदी कोठे वाहते?




- यमुना नदी यमुनोत्रीमधून उगम पावते आणि हिमाचल प्रदेश, हरियाणा, दिल्लीतून जात उत्तर प्रदेशातील प्रयागराज येथे गंगेला मिळते.











यमुना नदी संपुर्ण माहीती मराठी | कालिंदजा | कालिंदी | Kalindaja and Kalindi | Yamuna River Information in Marathi

 गोदावरी नदी संपुर्ण माहीती मराठी | Godavari River Information in Marathi








गोदावरी नदी संपुर्ण माहीती मराठी | Godavari River Information in Marathi






भारतातील नद्यांचा इतिहास खूप जुना आहे. शतकानुशतके, नद्यांचे पवित्र पाणी अनेक लोकांना शुद्ध करत आहे आणि त्यांच्या गरजा पूर्ण करत आहे. हळूहळू काळ बदलला आणि लोकांच्या राहणीमानातही बदल झाला, पण नद्यांनी आपला मार्ग बदलला नाही आणि आजही त्या अखंड वाहत आहेत. अशाच पवित्र नद्यांपैकी एक म्हणजे गोदावरी नदी. होय, इतर नद्यांप्रमाणेच गोदावरी नदीलाही स्वतःचा इतिहास आणि कथा आहे.



गंगेनंतर भारतातील सर्वात मोठ्या नद्यांपैकी एक, गोदावरी नदी दक्षिण भारतातील सर्वात महत्त्वाच्या नद्यांपैकी एक आहे. तिला दक्षिण गंगा देखील मानले जाते. हे पश्चिम घाटातील त्र्यंबक टेकडीवरून उगम पावले आहे. ही नदी मुख्यतः महाराष्ट्रातील नाशिक जिल्ह्यातून उगम पावते. चला जाणून घेऊया या पवित्र नदीची अनोखी कहाणी आणि तिचा इतिहास जो तुम्हाला अनेक रंजक गोष्टींबद्दल जागरूक करेल.







गोदावरी नदीचा उगम




गोदावरी, दक्षिण वाहिनी गंगा, महाराष्ट्रातील नाशिक जिल्ह्यातील पश्चिम घाटातील ब्रह्मगिरी टेकड्यांमध्ये 1067 मीटर उंचीवर उगम पावते आणि पश्चिम गोदावरी जिल्ह्यातील नरसापुरम येथे बंगालच्या उपसागराला भेटण्यासाठी आग्नेयेस 1465 किमी पेक्षा जास्त प्रवास करत राहते. इतर भारतीय नद्यांप्रमाणे, गोदावरीचा उगम 12 ज्योतिर्लिंगांपैकी एक असलेल्या त्र्यंबकेश्वर या शिवमंदिरातून झाला आहे. त्र्यंबकेश्वर नंतर आणि नाशिकच्या अगदी आधी चक्रतीर्थ नावाचा तलाव आहे, जिथून गोदावरी नदीच्या रूपात वाहते. त्यामुळे अनेक लोक चक्रतीर्थ हे गोदावरीचे थेट उगमस्थान मानतात.





या राज्यांमधून वाहते गोदावरी नदी




द्वीपकल्पीय भारतातील सर्वात लांब नदी, महाराष्ट्र, तेलंगणा आणि आंध्र प्रदेश या तीन राज्यांमधून जाते, तर तिच्या खोऱ्यात मध्य प्रदेश, कर्नाटक, छत्तीसगड आणि ओडिशा या राज्यांचा समावेश होतो. हे 3 कृषी-हवामान क्षेत्र, 6 कृषी-पर्यावरणीय क्षेत्रांमधून जाते आणि जैवविविधता आणि समुदायांच्या आश्चर्यकारक श्रेणीला समर्थन देते. 60 दशलक्षाहून अधिक लोक गोदावरी खोऱ्याला आपले घर मानतात. खोऱ्यात महाराष्ट्रातील नाशिक, नागपूर, वर्धा, नांदेड आणि चंद्रपूर आणि तेलंगणातील भद्राचलम, निजामाबाद, मंचेरियल आणि रामागुंडम, आंध्र प्रदेशातील राजमुंद्री आणि नरसापूर आणि मध्य प्रदेशातील सिवनी आणि बालाघाट या महत्त्वाच्या शहरांचा समावेश आहे.








गोदावरी नदीचे धार्मिक महत्त्व




ही नदी तिच्या शुद्धतेमुळे गंगेच्या बहिणीपेक्षा कमी मानली जात नाही आणि ती भारतातील 7 पवित्र नद्यांपैकी एक आहे. नाशिक शहर केवळ धार्मिकदृष्ट्या महत्त्वाचे नाही कारण या दक्षिणवाहिनी गंगेचे जन्मस्थान आहे, जिथे तिने अरबी समुद्रात मोजण्यासाठी नकार दिला होता. शहराचा रामायणाशी सखोल संबंध असल्यामुळे हे देखील लक्षणीय आहे. नाशिक दंडकारण्यचा एक भाग मानला जात असे जेथे भगवान राम सुमारे 14 वर्षे वनवासात राहिले. नदीच्या काठावरील तपोवनसारख्या ठिकाणी या प्राचीन पुराणकथेची झलक आजही पूजली जाते. नाशिकमध्ये गोदावरीच्या काठावर काळाराम मंदिर देखील आहे, जिथे 1930 मध्ये, बाबासाहेब आंबेडकरांनी मंदिरात प्रवेश केला आणि काळाराम मंदिर प्रवेश सत्याग्रह सुरू केला, जो आतापर्यंत दलित वर्गासाठी प्रतिबंधित होता. खरं तर, गोदावरी तिच्या उगमात अनेक उल्लेखनीय घटनांची साक्षीदार आहे. नांदेड येथे मध्यभागी, तख्त श्री हजूर साहिब नदीच्या काठी सुशोभित करते जेथे गुरु गोविंद सिंग यांनी शेवटचा श्वास घेतला. हे ठिकाण शीख धर्माच्या पाच पवित्र स्थानांपैकी एक आहे.









गोदावरी नदीचा इतिहास




गोदावरीच्या इतिहासाबद्दल बोलताना, तज्ञांचे असे मत आहे की त्याचे नाव तेलुगू शब्द 'गोद' वरून आले आहे, ज्याचा अर्थ मर्यादा आहे. त्यातील एका कथेनुसार, एकदा महर्षी गौतम यांनी कठोर तपश्चर्या केली होती. यावर रुद्र प्रसन्न झाले आणि त्यांनी केसाच्या प्रभावाने गंगा प्रवाहित केली. गंगेच्या पाण्याच्या स्पर्शाने मृत गाय जिवंत झाली. त्यामुळे तिला गोदावरी असे नाव पडले. ऋषी गौतम यांच्या सहवासामुळे तिला गौतमी असेही म्हणतात. या नदीत स्नान केल्याने सर्व पापे धुऊन जातात, म्हणून तिला "वृद्ध गंगा" किंवा "प्राचीन गंगा" असेही म्हणतात. वसिष्ठ, कौशिकी, वृद्ध गौतमी, भारद्वाजी, अत्रेयी आणि तुल्य अटिवा हे गोदावरीचे सात प्रवाह आहेत. सात भागांमध्ये विभागल्यामुळे तिला सप्त गोदावरी असेही म्हणतात.




अशाप्रकारे, जेव्हा जेव्हा नद्यांबद्दल बोलले जाते तेव्हा गोदावरी नदीचे स्वतःचे वेगळे स्थान आणि पावित्र्य असते ज्यामुळे ती इतर नद्यांप्रमाणेच विशेष बनते.








गोदावरी नदी संपुर्ण माहीती मराठी | Godavari River Information in Marathi

 महाराष्ट्र उजनी धरण संपुर्ण माहीती मराठी | भीमा धरण | भीमा सिंचन प्रकल्प | Maharashtra Ujani Dam information in Marathi | Bhima Dam | Bhima Irrigation Project








महाराष्ट्र उजनी धरण संपुर्ण माहीती मराठी | भीमा धरण | भीमा सिंचन प्रकल्प | Maharashtra Ujani Dam information in Marathi | Bhima Dam | Bhima Irrigation Project





भीमा नदीवर एक प्रकल्प सुरू झाला आणि त्या प्रकल्पाचे नाव उजनी धरण होते. या धरणाचे पर्यायी नाव भीमा धरण आहे. याला भीमा सिंचन प्रकल्प असेही म्हणतात. या नावाने धरण असलेल्या परिसरात मोठ्या संख्येने लोकांना ते माहीत आहे. हे धरण कृष्णा नदीच्या उपकेंद्रावर बांधण्यात आले असून ते सोलापूर जिल्ह्यातील उज्जयनी गावाच्या परिसरात आहे. तो महाराष्ट्र राज्यातील माढा तालुक्याच्या अंतर्गत येतो. भीमा नदीचा उगम भीमशंकर घाटात असलेल्या भीमशंकर येथून होतो. मग ती भीमा खोऱ्याची खोरी बनते आणि तिच्या उपनद्याही बनते. तिच्या उपनद्यांवर आणि मुख्य नदीसह, 22 धरणे बांधली आहेत आणि त्या सर्वांसह, उजयनी धरण हे मुख्य प्राथमिक धरण आहे. हे खोऱ्यातील सर्वात मोठे धरण असून त्याचे एकूण क्षेत्रफळ १४८५८ किलोमीटर चौरस आहे. या धरणाशी निगडीत इतर कालव्यांसह या धरणाचे बांधकाम १९६९ साली सुरू झाले. हे कालवे दोन्ही काठावर आहेत आणि या सर्व गोष्टी बांधण्यासाठी एकूण 400 दशलक्ष रुपये खर्च आला आणि तो 1980 मध्ये पूर्ण झाला. बांधकाम कालावधीसाठी एकूण खर्च रु. 3295.85 दशलक्ष झाला.



भीमा नदीवर पृथ्वी कम गुरुत्वाकर्षण काँक्रीट धरण तयार केले आहे ज्याद्वारे लोकांना मोठ्या प्रमाणात आधार मिळत आहे. या जलाशयात मोठ्या प्रमाणात पाण्याचा वार्षिक वापर होत आहे जो प्रामुख्याने शेतीसाठी तयार असलेल्या जमिनीला सिंचनासाठी आहे. तसेच सोलापूर जिल्ह्याला पिण्याचे पाणी, जलविद्युत प्रकल्पांचे पाणी, माशांसाठी पाणी तसेच त्या भागात सुरू असलेल्या विविध उद्योगांसाठीही मदत मिळते. जलाशयात साठलेले पाणी जिल्ह्य़ासाठी अत्यंत उपयुक्त आहे. दुष्काळासारख्या परिस्थितीत या भागात लोक मोठ्या प्रमाणात येतात. या जलाशयाच्या माध्यमातून लोकांना पुराच्या धोक्यातही निर्बंध येतात आणि ते पकंधरपूर गावालाही त्याच उद्देशाने काम करते.








भूगोल - महाराष्ट्र उजनी धरण



भीमा नदीचा उगम पश्चिम घाटात असलेल्या भीमशंकर टेकड्यांमधून होतो. ज्या नदीवर धरण बांधण्यात आले ती नदी आहे. या डोंगराला सह्याद्रीच्या टेकड्या असेही म्हणतात. कृष्णा नदीला भेटण्यापूर्वी ती सुमारे ७२५ किलोमीटर लांबीने वाहते. हे सोलापूर शहराच्या अंतर्गत येणाऱ्या नरसिंगपूर जिल्ह्यात मिळते. भीमा नदीच्या खोऱ्यात विविध उपनद्या आहेत. त्यात कुमंडला नदी, घोड नदी, मुठा नदी, कुंडली नदी, मुळा नदी, इंद्रावाणी नदी आणि बरेच काही समाविष्ट आहे. या नदीचा एकूण गाळ 48631 किलोमीटर चौरस आहे. भीमा नदीचे खोरे हे आंतरराज्य खोरे म्हणूनही ओळखले जाते जे महाराष्ट्र आणि कर्नाटक या दोन्ही राज्यांना अनुक्रमे 75 आणि 25 टक्के सेवा देत आहे. याच धरणाखाली निर्माण झालेल्या उजनी जलाशयात मोठ्या प्रमाणात पाणी आरक्षित होते. संपूर्ण भीमा नदीचे खोरे विभागलेले तीन झोन आहेत आणि हे तीन झोन दक्षिण, मध्य आणि उत्तर आहेत. मुख्य प्रवाह हा मध्यम भाग आहे ज्यात उजयनी धरण स्वतःच लोकांना सेवा देत आहे. दक्षिण झोनमध्ये 5 जलाशय आहेत ज्यामध्ये त्याचे वर्चस्व आहे. जलाशय लोकांना मोठ्या प्रमाणात अशा गोष्टींसह मदत करत आहे ज्यासाठी पाणी वापरले जाऊ शकते. याद्वारे, ते सिंचन, औद्योगिक आणि घरगुती कारणासाठी प्रभावी आहे. या खोऱ्यासह पश्चिमेकडून पूर्वेकडे एक उतार आहे आणि त्यात कृषी हवामान आणि भौतिक बदल आहेत. ड्रेनेज खोरे लोकांना त्यांच्या सुपीक जमिनीसाठी पाणी पुरवून सिंचनाची सेवा देत आहे. याशिवाय जलस्रोतावरील विकास प्रकल्पही याच खोऱ्यावर सुरू आहेत. भीमा नदीच्या खाली असलेल्या पाण्याच्या विविध उद्देशांसाठी महाराष्ट्र सरकारद्वारे विविध क्षेत्रांचे वर्गीकरण केले जाते. या संदर्भात, A-1 पिण्याच्या उद्देशासाठी आहे, A-2 पिण्याच्या पाण्यासाठी आहे परंतु ते अशुद्धतेने भरलेले आहेत ज्यामुळे निर्जंतुकीकरण होऊ शकते, A-3 मासे आणि इतर वन्यजीवांसाठी आहे. शेवटचा आणि A-4 औद्योगिकांसाठी आहे. उद्देश या धरणावर आणि जलाशयावर येण्याचा उत्तम मार्ग म्हणजे त्याच्या जवळच असलेल्या पुणे शहरातून. एखाद्या व्यक्तीला या ठिकाणी पोहोचण्यासाठी काही तास लागू शकतात.








हवामान - महाराष्ट्र उजनी धरण




खोऱ्याभोवती फिरणारे हवामान उष्णकटिबंधीय पावसाळी हवामान आहे. या ठिकाणी पाऊस पडतो परंतु नैऋत्य मान्सूनद्वारे. पाऊस फक्त 3000 ते 6000 मिमी इतकाच पडतो. हे 700 मिमी पर्यंत पर्वतांमध्ये होते. बहुतेक पाऊस खोऱ्याच्या इतर भागात पडतो. खोऱ्याला या हवामानाचा चांगला आधार मिळाला कारण त्याच्या जलाशयात मोठ्या प्रमाणात पाणी येते. जवळपास ४७ टक्के पाणी जलाशयात अडकले आहे, ही चांगली बाब आहे. याला विविध कामांसाठी पाणी द्यावे लागत असल्याने ते पावसाळ्यात अतिशय प्रभावी ठरते. बहुतेक पाऊस जून महिन्यात होतो आणि तो सप्टेंबरच्या मध्यापर्यंत चालू राहतो. या वेळी पाऊस खूप प्रभावी आहे कारण तो परिसरात उद्भवणार्‍या दुष्काळाच्या परिस्थितीत चांगले पाणी पुरवतो. कधी कधी मान्सून पूर्वेकडे सरकत असताना पाऊस पडतो आणि त्या वेळी जलाशयात सुमारे ६०० मि.मी.









जलविज्ञान - महाराष्ट्र उजनी धरण




पावसाच्या उपलब्ध आकडेवारीनुसार आणि इतर गोष्टींवर अवलंबून असलेल्या भीमा नदीच्या खोऱ्यातील वार्षिक जलसंधारण ७३१३ किलोमीटर चौरस आहे. ही नदी कृष्णा नदीला वाहते आणि तिच्या इतर काही उपकंपन्या देखील असल्याने आणि ती महाराष्ट्र आणि कर्नाटक या दोन राज्यांना देखील सेवा देत असल्याने, ती महाराष्ट्राला वरच्या रिपेरियनमधून आणि कर्नाटकला खालच्या नदीद्वारे पाणी पुरवते. महाराष्ट्राला भीमा नदीच्या वरच्या खोऱ्यातील फक्त ४७५३ किलोमीटर चौरस पाणी वापरण्याचा अधिकार आहे. ही परवानगी त्यांना कृष्णा जल विवाद न्यायाधिकरणाने 1976 मध्ये पुरस्कार म्हणून दिली आहे. संवर्धनासाठी वार्षिक वापराचे नियोजन 1878 किलोमीटर चौरस आहे.









वैशिष्ट्ये - महाराष्ट्र उजनी धरण




उज्जयनी धरणाचे उद्घाटन 1980 साली करण्यात आले होते. ते काँक्रीट आणि मातीच्या दगडी बांधणीतून बांधण्यात आले आहे. यात एक बहुउद्देशीय जलाशय देखील आहे ज्याद्वारे व्यक्ती घरगुती वापरासाठी, सिंचन सुविधांसाठी आणि औद्योगिक कारणांसाठी विविध कारणांसाठी पाणी वापरते. धरण हे परिसरातील सर्वात मोठे धरण आहे आणि त्याचे स्वतःचे कालवे देखील आहेत ज्याद्वारे परिसरातील लोकांना वेगवेगळ्या वापरासाठी पाणी पोहोचवणे शक्य आहे. या धरणाची लांबी 2534 मीटर आहे आणि त्यात एक स्पिलवे धरण आहे जो मध्यभागी 602 मीटरचा आहे. टाकीच्या आत असलेली योग्य सामग्री 3320 किलोमीटर चौरस आहे. धरणामध्ये इतर विविध विभाग देखील विभागले गेले आहेत. या धरणात चार नद्या जोडल्या गेल्या आहेत. ते त्याच्या गेटवर स्थित आहेत. ते स्पिलवेच्या मुख्य भागावर स्थित आहेत आणि ते गेट क्रमांक 3, 4, 5 आणि 6 येथे आहेत. त्याची आउटलेट पातळी 470 मीटर आहे. जलाशयामध्ये मोजमाप यंत्रे देखील स्थापित केली आहेत ज्यामुळे एखाद्याला विविध पॅरामीटर्सवर पाण्याची पातळी रेकॉर्ड आणि विश्लेषण करता येते तसेच धरणाच्या दीर्घ वर्षांच्या वर्तनाच्या संबंधात देखील. हे सर्व धरणाच्या सुरक्षेसाठी केले जाते. हे धरण प्रचंड बेसॉल्टिकच्या खडकावर तयार झाले आहे. डाउनस्ट्रीममधील उर्जेचा अपव्यय हा बकेट प्रकारातील स्लॉटेड रोलरद्वारे निम्न स्तर आणि उच्च पातळीवरील स्वरूपात केला जातो. या जलाशयाची एकूण क्षमता 3320.00 किलोमीटर घन आहे. त्याचे दोन विभाग आहेत. पहिला विभाग नॉन ओव्हरफ्लोचा आहे आणि दुसरा पूर्ण जलाशय पातळीचा आहे. स्पिलवे विभाग ओगीच्या आकारात आहे आणि तो एक डाउनस्ट्रीम स्लॉप आहे. पुराच्या पाण्याची विल्हेवाट लावण्यासाठी ही रचना आहे.









जलाशय - महाराष्ट्र उजनी धरण




धरणाखाली एकूण ३५७ किलोमीटर चौरस पाणीसाठा आहे. ते उच्च पूर पातळीवर आहे. यात 336.5 किलोमीटर चौरस देखील आहे जो पूर्ण जलाशय पातळीवर शिल्लक आहे. त्यामुळे ८२ गावांतील घरे आणि सर्व जमिनी पाण्याखाली गेल्या आहेत. पाण्याच्या वरच्या प्रवाहाची लांबी १३४ किलोमीटर असून जलाशयाची रुंदी एकूण ८ किलोमीटर आहे. जलाशय पाण्याखाली गेल्याने धोंड सोलापूर विभागाच्या रेल्वे मार्गावरही त्याचा परिणाम झाला. तसेच सोलापूर आणि पुणे राष्ट्रीय महामार्ग क्रमांक 9 23.4 किलोमीटर आणि करमाळा ते टेंभुर्णी दरम्यानचा राज्य महामार्ग 15.35 किलोमीटरवर हलवला.


दोन वर्षांसाठी प्रकल्प कार्यान्वित केल्यानंतर, जलाशयातील पाण्याची गुणवत्ता तपासण्यात आली, ते प्रदान करू शकतील अशा विविध उपयोगांसाठी ते प्रमाणित करण्यासाठी तपासले गेले. विश्लेषकांनी सर्व गुणवत्तेच्या स्तरांवर आणि pH मूल्यांवर पाणी तपासले. त्यांनी पाण्यात सोडियम, नायट्रेट, कार्बन डायऑक्साइड, ऑक्सिजन आणि इतर धातूंची उपलब्धता तपासली. या सर्व माध्यमातून त्यांनी हे सिद्ध केले की पाण्याची गुणवत्ता सर्व कामांसाठी पुरेशी आहे. जड धातू आणि इतर कण देखील त्या पाण्यात सादर केले जात नाहीत. पावसाळ्यात, पाण्यात लोहाचे प्रमाण उपलब्ध होते परंतु तरीही ते परवानगीच्या मर्यादेत होते. पोटॅशियम आणि अमोनिया पोटॅशियमची मर्यादा देखील औद्योगिक, मत्स्यपालन आणि घरगुती कारणांसाठी वापरल्या जाणार्‍या साठवलेल्या पाण्यात स्वीकारण्यात आली होती. 1980 मध्ये या धरणाच्या निर्मितीनंतर, धरणाच्या जलाशयाकडे वाहणाऱ्या नाल्यांमध्ये प्रक्रिया न केलेले सांडपाणी जमा झाल्याचे आढळून आले. पुणे शहराच्या अगदी जवळून वाहणाऱ्या नदीलाही ते वाहते आणि लोक या जलाशयातील पाणी वापरतात.


धरणाच्या आत उपलब्ध असलेला जलाशय हा आशिया खंडातील सर्वात मोठा पाणथळ आहे. त्याचे नाव भादलवाडी तलाव आहे. 1980 मध्ये या जागेच्या बांधकामाच्या वेळी मोठ्या संख्येने स्थलांतरित पक्षी या ठिकाणी आकर्षित होतात कारण जलाशयाने धरून ठेवलेल्या बॅकवॉटरमुळे. गणनेनुसार, सुमारे 100 ते 150 प्रजाती या ठिकाणी येतात आणि या जलाशयातील पाण्याचा आनंद घेतात. या पक्ष्यांमध्ये फ्लेमिंगोचाही मोठ्या प्रमाणात समावेश होतो. उज्जयिनी येथे असलेले सायन्स अँड टेक्नॉलॉजी पार्क या ठिकाणी स्थलांतरित होणाऱ्या पक्ष्यांवर संशोधन करत आहे. ही एक पुणे स्थित संस्था आहे जी पर्यावरण आणि वन मंत्रालयाच्या अंतर्गत कार्यरत आहे. या माध्यमातून हा जलाशय आंतरराष्ट्रीय महत्त्वाच्या वेटलँड या नावाने ओळखला जातो. तसेच रामसर संमेलन होत असून या ठिकाणी ३८४ जलचर प्राणी आहेत. त्यापैकी ११२ पक्ष्यांच्या प्रजाती आहेत. प्राण्यांच्या इतर विविध श्रेणी आहेत आणि प्रजाती देखील राहतात.








फायदे - महाराष्ट्र उजनी धरण




धरणात मोठ्या प्रमाणात पाणी साठलेले आहे, ज्यामुळे एखादी व्यक्ती पिण्याव्यतिरिक्त इतर कामांसाठी वापरू शकते. एखादी व्यक्ती शेतजमिनीच्या सिंचनासाठी पाण्याचा वापर करू शकते आणि ते किल्ले औद्योगिक फायद्यासाठी देखील वापरू शकते. सोलापूर शहरात जिथे वापर जास्त आहे तिथे मोठ्या प्रमाणात पाणी हस्तांतरित केले जाते. बहुतेक लोक या पाण्यातून मत्स्यव्यवसाय देखील करतात आणि त्यांना पाण्याचा वापर करणे शक्य आहे.









सिंचन - महाराष्ट्र उजनी धरण




या धरणातून दोन सिंचन कालवे निघाले असून त्याद्वारे जलाशयातून सिंचन प्रक्रिया शक्य आहे. हे दोन कालवे उजव्या काठाचे मुख्य कालवे आहेत, ज्याची श्रेणी 112 किलोमीटर आहे आणि प्रति चौरस 44100 घनमीटर पाणी सोडू शकते. दुसरा एक डावा किनारा मुख्य कालवा आहे जो 126 किलोमीटरचा आहे आणि 688.4 किलोमीटर चौरसासाठी पाणी सोडू शकतो. या दोन सिंचन वनस्पतींद्वारे, त्या जमिनीला मोठ्या प्रमाणात विविध प्रकारच्या झाडांना सिंचन करणे शक्य आहे जे लोकांच्या मागण्या पूर्ण करण्यास उपयुक्त आहेत. हे दोन प्रभावी कालवे आहेत जे शेतकऱ्यांना खूप मदत करत आहेत.


उजनी धरणाच्या आत निर्माण झालेल्या जलसाठ्याचा मुख्य फायदा सोलापूर जिल्ह्यानेच घेतला आहे कारण 500 किलोमीटर चौरस क्षेत्राला सिंचनाची सुविधा उपलब्ध झाली आहे. यामुळे ज्वारी आणि भुईमुगाची गुणवत्ता आणि प्रमाण सुधारते जे अनुक्रमे दुप्पट आणि तिप्पट वाढते. शेतकऱ्यांनी आयोजित केलेल्या व्यवस्थापनामुळे सिंचन व्यवस्थेला पूर्ण सहाय्य मिळते आणि ते या सिंचन व्यवस्थेचे वित्तपुरवठा करणारे ICFAD आणि जागतिक बँक आहेत ज्याद्वारे सर्व गोष्टी शक्य आहेत. या प्रदेशात राहणाऱ्या अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमातींच्या सोयीसाठी हे केले जाते.









जलविद्युत - महाराष्ट्र उजनी धरण




12 मेगा वॅट क्षमतेचे, धरणाच्या पायथ्याशी पंपासह एक साठवण पॉवरहाऊस स्थापित केले आहे. हे व्हर्टिकल फ्रान्सिस रिव्हर्सिबल पंप टर्बाइनच्या युनिट्सपैकी एक आहे. हे धरणाच्या डाव्या तीरावर स्थित आहे आणि ते मीटर लांब आहे जे अक्षातून खालच्या दिशेने वाहत आहे. यात 20 टक्के लोड फॅक्टर आहे आणि त्याची कमाल श्रेणी 36.77 मीटर आणि किमान श्रेणी 25.6 मीटर आहे. या जलविद्युत घटकामध्ये 13.42 मीटरची बांधलेली वायर देखील आहे. उजनी धरणाच्या खाली असलेल्या खालच्या तलावावर नियंत्रण ठेवण्यासाठी त्याची रचना करण्यात आली आहे. हे ऑपरेशन प्रक्रियेत असताना पंपिंग मोडचे संरक्षण करण्यासाठी केले जाते. धरणाच्या आत एक पेनस्टॉक पाईप देखील स्थापित केला आहे ज्याद्वारे प्रवाह एका गेटमधून वळवला जाऊ शकतो जो पॉवरहाऊसच्या प्रवेशाद्वारे संरक्षित असलेल्या रॅकद्वारे नियंत्रित केला जातो. या धरणाचे काम सुरू होताच हा खालचा तलाव बांधण्यात आला. त्या विशिष्ट काळापासून पॉवर प्लांटने लोकांना फायदा देण्यास सुरुवात केली. पाण्याची निर्मिती काही प्रमाणात कमी झाली आणि हे धरणाच्या डाव्या आणि उजव्या बाजूला असलेल्या कालव्यांद्वारे शक्य आहे.









इतर फायदे - महाराष्ट्र उजनी धरण




उजनी धरणात विविध प्रजाती आहेत आणि त्यापैकी; या ठिकाणी मोठ्या प्रमाणात मासे उपलब्ध आहेत. या जलाशयातून वर्षाला अंदाजे ७१२ टन माशांचे उत्पादन होत आहे. यामध्ये प्रमुख कार्प्सच्या प्रजाती देखील समाविष्ट आहेत ज्यांची संख्या 19 टक्के आहे. जलाशयातून दरवर्षी 2450 किलोग्रॅम प्रति किलोमीटर उत्पन्न मिळते असा अंदाज आहे.








आकर्षणे - महाराष्ट्र उजनी धरण




पंढरपूर नावाचे एक ठिकाण आहे जे सोलापूरच्या मुख्य जिल्ह्यापासून 65 किलोमीटर अंतरावर आहे आणि ते भीमरथी नदीच्या काठावर आहे. हे महाराष्ट्र राज्याचे उत्तम तीर्थक्षेत्र म्हणूनही ओळखले जाते. त्याला विठ्ठल, पंढरी किंवा पांडुरंग अशी विविध नावे आहेत. या नावाचा अर्थ महाराष्ट्रातील सर्व लोकांचा सर्वोच्च गो आहे आणि हे विठ्ठल नावाने भगवान विष्णू म्हणून देखील ओळखले जाते जे कन्नड शब्द आहे. पांडुरंगाचे जुने संस्कृत नाव पांडर्ग आहे. पुंडलिक हे आडनाव एका संताचे नाव आहे जे या ठिकाणाच्या अगदी जवळ होते. या ठिकाणाला पुंडरिका पुरा असेही म्हणतात. पंढरपूरला पंढरपूर असेही म्हणतात. हे राज्यातील सर्वात मोठे भक्ती स्थळ आहे आणि मोठ्या संख्येने लोक या ठिकाणी येतात. या ठिकाणाची सर्वात महत्त्वाची आणि आकर्षक गोष्ट म्हणजे ती पारंपारिक आणि प्राचीन भारताशीही संबंधित आहे. या सर्व गोष्टींमुळे ते महाराष्ट्राची धार्मिक राजधानी म्हणूनही ओळखले जाते. हे ते स्थान आहे जे प्रिय देवाला समर्पित आहे जो आपल्या लोकांना आणि भक्तांना नमस्कार करण्यासाठी पृथ्वीवर आला होता.


पंढरपूरच्या ठिकाणी प्रत्येक बुधवार हा शुभ दिवस म्हणून साजरा केला जातो आणि प्रत्येक एकादशी म्हणजे महिन्यातील अकरावा दिवस हा भाग्याचा दिवस म्हणून साजरा केला जातो. पंढरपूरच्या ठिकाणी महिन्यातून चार वेळा यात्रा भरते. आषाढी यात्रेसह एकादशी, कार्तिकी, चैत्र आणि माघ या वर्षातील चार सर्वोत्तम दिवस म्हणून या ठिकाणी दरवर्षी मोठ्या संख्येने भाविक येतात. त्यामुळे या ठिकाणच्या पर्यटनालाही चालना मिळते. या ठिकाणी माघ आणि कार्तिकी सण साजरा करण्यासाठी मोठ्या संख्येने लोक येतात. अंदाजानुसार 8 ते 10 लाख लोक या उत्सवांना येतात. तसेच सर्व शहरातून मोठ्या संख्येने संतांचे स्वागत केले जाते. बहुतेक लोक या ठिकाणी येऊन भीमा नदीत पवित्र स्नान करतात. भगवान विठ्ठलाचे दर्शन घेण्यासाठी 3 किलोमीटरच्या रांगेत उभे असतात.


मंदिराला 6 विस्तीर्ण दरवाजे देखील आहेत त्यापैकी पूर्वेकडील प्रवेशद्वार नामदेव दरवाजा म्हणून ओळखला जातो. मंदिराच्या एका गाभाऱ्यात विठ्ठलाची किंवा पांडुरंगाची उभी प्रतिमा आहे.











महाराष्ट्र उजनी धरण संपुर्ण माहीती मराठी | भीमा धरण | भीमा सिंचन प्रकल्प | Maharashtra Ujani Dam information in Marathi | Bhima Dam | Bhima Irrigation Project